Jeżeli między małżonkami nastąpił zupełny i trwały rozkład pożycia, każdy z małżonków może żądać, ażeby sąd rozwiązał małżeństwo przez rozwód. Jednakże mimo zupełnego i trwałego rozkładu pożycia rozwód nie jest dopuszczalny, jeżeli wskutek niego miałoby ucierpieć dobro wspólnych małoletnich dzieci małżonków albo jeżeli z innych względów orzeczenie rozwodu byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Rozwód nie jest również dopuszczalny, jeżeli żąda go małżonek wyłącznie winny rozkładu pożycia, chyba że drugi małżonek wyrazi zgodę na rozwód albo że odmowa jego zgody na rozwód jest w danych okolicznościach sprzeczna z zasadami współżycia społecznego. Rozwód jest sposobem rozwiązania małżeństwa, który może nastąpić tylko przez sąd i przy spełnieniu w/w przesłanek pozytywnych (zupełni i trwały rozkład pożycia) oraz przy braku przesłanek negatywnych określonych w komentowanym przepisie (na skutek rozwodu nie ucierpi dobro wspólnych małoletnich dzieci małżonków, orzeczenie rozwodu nie będzie sprzeczne z zasadami współżycia społecznego).
Zupełny rozkład pożycia małżeńskiego powinien obejmować wszystkie więzi łączące małżonków, to jest duchowe, fizyczne i gospodarcze(wyrok Sądu Najwyższego z 22 października 1999 r., III CKN 386/98). Oznacza to, że rozkład pożycia pomiędzy małżonkami jest zupełny, gdy wygasło łączące ich uczucie, małżonkowie mają wobec siebie niechętne, obojętne a nawet wrogie nastawienie, nie utrzymują ze sobą kontaktów fizycznych, prowadzą osobne gospodarstwa domowe, nie zamieszkują wspólnie. Dopiero ustanie pomiędzy małżonkami wszystkich trzech więzi stanowi zupełny rozkład pożycia. Oczywiście zdarzają się sytuacje, w których pomimo faktycznego rozpadu pomiędzy małżonkami więzi duchowych i fizycznych, małżonkowie w dalszym ciągu zamieszkują wspólnie ze względów ekonomicznych – jeżeli jest to wyrazem przymusu, to nie stanowi to przeszkody do uznania, że rozkład pożycia pomiędzy małżonkami ma charakter zupełny.
W przepisach kodeksu rodzinnego i opiekuńczego brak konkretnych uregulowań, które wskazywałby jaki czas powinien upłynąć od momentu zupełnego rozkładu pożycia związku małżeńskiego, aby można było uznać go za trwały.
Niemniej jednak, zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem sądowym w tym zakresie, rozkład pożycia określa się jako trwały, gdy opierając się na doświadczeniu życiowym możemy przyjąć, że nie nastąpi w przyszłości ponowne ukształtowanie się więzi małżeńskich.
Najczęściej o trwałości zupełnego rozkładu pożycia można mówić dopiero po upływie dłuższego okresu czasu (orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 7 listopada 1950 r., C 262/50, OSN(C) 1952, nr 1, poz. 9, orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 12 grudnia 1955 r., I CR 1889/54, OSNCK 1957, nr 2, poz. 44).
W życiu oczywiście zdarzają się sytuacje, w których wyłącznie jednorazowe zdarzenie jest podstawą do uznania od razu rozkładu pożycia za zupełny i trwały mamy. Orzecznictwo sądowe do takich sytuacji zalicza m.in. fakt uszkodzenia ciała, wywołanie rozstroju zdrowia czy dopuszczenie się ciężkiej zniewagi przez jednego z małżonków na rzecz drugiego (orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 13 stycznia 1953 r., C 1631/52, OSNCK 1954, nr 1, poz. 9), cudzołóstwo (orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 24 kwietnia 1951 r., C 667/50, OSNCK 1953, nr 1, poz. 9), ciężka choroba psychiczna współmałżonka czy też popełnienie ciężkiego przestępstwa i skazania na karę długoletniego pozbawienia wolności.
Orzekając rozwód sąd orzeka także, czy i który z małżonków ponosi winę rozkładu pożycia. Jednakże na zgodne żądanie małżonków sąd zaniecha orzekania o winie. W tym wypadku następują skutki takie, jak gdyby żaden z małżonków nie ponosił winy.
Mając na uwadze powyższe, w ramach procesu rozwodowego, możemy żądać:
1) rozwiązania małżeństwa bez orzekania o winie,
2) rozwiązania małżeństwa z winny drugiego małżonka,
3) rozwiązania małżeństwa z winy obojga stron.
Sąd orzeknie rozwód bez orzekania o winie, wyłącznie w sytuacji, gdy oboje małżonkowie na takie rozwiązanie wyrażą zgodę. Jest to stosunkowo najszybszy i najprostszy sposób na zakończenie małżeństwa, albowiem w ramach procesu nie jest przeprowadzane – często bardzo długotrwałe i wzbudzające wiele negatywnych emocji dla stron – postępowanie dowodowe w tym zakresie.
W ciągu trzech miesięcy od chwili uprawomocnienia się orzeczenia rozwodu małżonek rozwiedziony, który wskutek zawarcia małżeństwa zmienił swoje dotychczasowe nazwisko, może przez oświadczenie złożone przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego lub konsulem powrócić do nazwiska, które nosił przed zawarciem małżeństwa.
Pozew o rozwód należy złożyć w sądzie okręgowym. Zgodnie z art. 41 k.p.c. powództwo ze stosunku małżeństwa wytacza się wyłącznie przed sąd, w którego okręgu małżonkowie mieli ostatnie miejsce zamieszkania, jeżeli choć jedno z nich w okręgu tym jeszcze ma miejsce zamieszkania lub zwykłego pobytu. Z braku takiej podstawy wyłącznie właściwy jest sąd miejsca zamieszkania strony pozwanej, a jeżeli i tej podstawy nie ma – sąd miejsca zamieszkania powoda.
Opłata sądowa od pozwu o rozwód wynosi 600zł.
